Coğrafî koordinat sisteminin iki elemanı meridyenler ve paralellerdir.
Boylam, herhangi bir noktanın meridyeninden başlangıç meridyenine olan uzaklığın açı cinsinden değeridir. Enlem, herhangi bir noktanın paralelinden başlangıç paraleline olan uzaklığın açı cinsinden değeridir.
Ekvator, kuzey ve güney kutup noktasına eşit uzaklıkta ve yer küreyi ikiye böldüğü düşünülen çizgidir. Ekvator aynı zamanda başlangıç paralelidir ve 0° paraleli olarak gösterilir. Ekvatordan kuzey ve güney kutuplarına doğru, birer derece aralıklarla geçen çemberlere paralel denilir.
Paraleller kutuplara doğru gittikçe küçülür ve kutupta bir nokta halini alırlar. Ekvatorun kuzeyindeki paralellere kuzey, güneyindeki paralellere güney paralelleri denir.
Yerel Saatler ve Meridyenler
Meridyenler, kuzeyden güneye uzanan ve birer derece aralıklarla geçen; kutup noktalarında birleşen yarım çemberlerdir. Greenwich’den geçen meridyen, başlangıç meridyeni olarak alınmıştır. Başlangıç meridyeninin doğusunda ve 180° meridyenine kadar olan meridyenler Doğu meridyenleri, batısında olanlarına da Batı meridyenleri denir.
Herhangi bir yerdeki yerel saati o yerden geçen meridyen belirler. Yerel saat bir istasyonun güneşe karşı olan konumudur. Güneşin dikliği veya eğikliği, dolayısı ile etkileri sürekli olarak değişir. Güneşin tam dik anı 1200 yerel saatini belirler ve böyle kabul edilir.
Başlangıç meridyeni ve herhangi bir yerin meridyeni ile birlikte uluslararası saati belirler ve düzenler. Ekvator üzerinde meridyenler arası uzaklık 111km’dir. Kutuplara doğru gidildikçe bu uzaklık azalır. Dünya üzerinde zaman 24 saat kabul edilmiştir. Meridyenler arası zaman farkı 4 dakikadır. Kutuplara doğru yaklaştıkça ilgili olan zaman diliminden bir yere yine 4dk düşmektedir. Dolayısı ile bu yerlerin gündüz ve gecelerini (güneşi değişik zamanlarda ne kadar görüp görmediklerini) meridyenler belirlemektedir.
Meridyenler sadece yerel saati etkiler. Yerel saat, bir istasyonun güneş durumu hakkında bilgi vermektedir. Örneğin Kars’ta yerel saat 1200 dediğimizde, güneş tam tepe noktasındadır, yani güneş ışınları yeryüzüne dik gelmektedir. Aynı anda Türkiye’nin en batısında yerel saat 1044’tür. Yani güneş henüz tam olarak dikleşmemiştir. Dolayısıyla yeryüzü bu esnada yoğun olarak enerji alamamaktadır.
Meridyenler ve 24 saat ilişkisi
Dünyamız kendi ekseni etrafında 360° lik dönüşü 24 saatte tamamlar. Buna göre Dünya 1 saatte 15°lik dönüş yapar.
360° : 24 saat =15° dir. 24 saat ise : 1440 dakikadır.
1440′ Dakika : 360 = 4 dakikadır. Bu da 1°lik dönüş süresidir. Yani Dünyamız 1° lik dönüşünü 4 dakikada tamamlar.
Dünyamız batıdan doğuya doğru döndüğünden yerel saat doğuda ileri, batıda ise daha geridir.
Yerel saatlerin hesap edilmesi
Bir istasyonun yerel saatini hesaplayabilmek için ;
1) İki meridyen arasındaki zaman farkı 4 dakikadır.
2) Ülkemizin kabul edilmiş meridyeni ile istasyon meridyen farkı bulunur.
3) Meridyenler farkı 4 dakika ile çarpılarak zaman farkı bulunur.
4) Yerel saat bulunurken; istasyonun yeri, ülkemiz için kabul edilen meridyenin doğusunda (sağında) ise bulunan zaman farkı radyo saati ile toplanır, batısında (solunda) ise çıkarılır.
Burada ülkemizin kabul edilmiş meridyeni ifadesiyle, ülke (radyo) saatini ayarlamak için kullanılan meridyen (kışın 30°, yazın 45° meridyeni) kastedilmiştir. Rasada çıkış saatlerinin bulunması sırasında ise, dördüncü maddede anlatılan işlemin tersi yapılır. Bunun sebebi doğudaki meridyenlere ait yerel saatlerin radyo saatinden ileri, batıdaki meridyenlere ait yerel saatlerin ise geri olmasıdır.
