Soğutucu akışkan kaçak tespiti ve kaçakların azaltılması sektörümüzde önemli bir konudur ve f-gaz yönetmeliğinin odak noktasıdır. Soğutucu akışkan sızıntısının İki çevresel etkisi vardır:
- Soğutucu akışkan güçlü bir sera gazı ise (HFC’ler ve HFO’lar gibi) doğrudan etki,
- Enerji tüketimini artıran ve daha az enerji verimli işletmenin neden olduğu dolaylı etki.
F-gaz yönetmeliği kapsamında birçok sistem için kaçak testi zorunludur (soğutucu akışkan cinsi ve şarj miktarına bağlı olarak), ancak bundan bağımsız tüm ticari ve endüstriyel soğutma sistemlerinde uygulanmalıdır.
Soğutucu Akışkan Kaçak Tespiti
Bu belgenin kapsamı, aşağıdakiler de dahil olmak üzere yaygın olarak kullanılan tüm ticari soğutucu akışkanların kaçak tespitidir:
- R404A, R410A, R407C,F, R134a, R32 gibi HFC’ler,
- R1234ze ve R454A gibi HFO’lar,
- R290 ve R1270 gibi hidrokarbonlar,
- Karbondioksit (R744).
Kullanılan kaçak detektörü tipinin sistemdeki soğutucu akışkanla uyumlu hem de GÜVENLİ olması önemlidir. Bazı elektronik kaçak detektörleri hidrokarbonlar, HFO’lar ve R32 gibi yanıcı soğutucu akışkanlarla kullanılamaz. Çok etkili bir kaçak belirleme yöntemi olarak kaçak tespit sıvısı (sabun köpüğü) küçük sızıntıları bulmak için başarıyla kullanılabilir.
Elektronik kaçak dedektörü
Çoğunlukla, sadece dört tür elektronik kaçak dedektörü vardır.
- Korona deşarjlı
- Isıtmalı diyot
- Kızılötesi
- Ultrasonik
Korona deşarj dedektörleri havayı bir telin etrafındaki elektrik alanından (korona deşarjı) geçirir. Havadaki soğutucu akışkan veya diğer gazların varlığı, teldeki akımı değiştirir ve bir alarmı tetikler. Bununla ilgili sorun, bileşiğe özgü olmamasıdır, bu nedenle kaçak dedektörünün algıladığı herhangi bir madde, temizlik kimyasalları da dahil olmak üzere yanlış alarm verebilir. Yanıcı soğutucu akışkanlar için uygun değildir!
Isıtmalı diyot dedektörleri ısıtılmış bir seramik diyot kullanır. Diyot, halojenli gazla temas ettiğinde bir elektrik akımı üretir ve bu akım elektronik sistem tarafından bir alarma dönüştürülür. Isıtmalı diyot sensörü, özellikle nem veya yağdan kaynaklanan kirlenmeye karşı hassastır ve yaklaşık 100 saatlik bir çalışmadan sonra değiştirilmesi gerekecektir. Bu tip dedektörlerin yanlış alarm verme olasılığı çok daha düşüktür. Daha pahalı modeller, algılama kafasının gerçekten çalıştığından emin olmak için kendi dahili hassasiyet kontrol moduna sahiptir. Yanıcı soğutucu akışkanlar için uygun değildir!
Kızılötesi (IR) dedektörlerde soğutucu akışkanın içinden geçtiği bir optik tezgâh bulunur. Soğutucu akışkan kızılötesi (IR) radyasyonunu emer. Tezgâh bunu algılar ve emilen IR miktarına bağlı olarak bir alarma dönüştürür. Teknolojinin hassasiyeti yüksektir ve kirlenmeye daha az eğilimlidir. R744 ve yanıcı soğutucu akışkanlar için versiyonlar mevcuttur. İlgili soğutucu akışkan için doğru modelin kullanılması önemlidir.
Ultrasonik dedektörler, gaz veya vakum küçük bir delikten sızdığında yayılan ses dalgaları prensibine göre çalışır. Ses, insan kulağının duyarlı olduğu frekansların çok üzerindedir. Elektronikler devre bu frekansları alır ve duyabileceğimiz bir çıkış sinyaline yükseltir. Bu tip dedektörlerin en önemli avantajı nitrojen ve yanıcı soğutucu akışkanlar da dahil olmak üzere her türlü gaz veya vakum kaçağını tespit edebilmesidir.
Diğer kaçak tespit yöntemleri
Floresan (UV) dedektörler bir sistemdeki yağa eklenen bir katkı maddesi kullanır. Yağla birlikte hareket eder ve sistemden sızdığı yerde ultraviyole (UV) ışık kullanılarak tespit edilebilir. Elde tutulan UV kitleri tipik olarak bir UV lambası, katkı maddesi enjeksiyon kitleri ve polarize gözlüklerden oluşan çeşitli formlarda gelir. Sistemin çalışması, katkı maddesi ile birlikte sistemden sızan yağa tespite dayanır. Bazı durumlarda yağ ayırıcılar, yoğuşma ünitesinden çıkarken katkı maddesini neredeyse tamamen uzaklaştırır ve sistemin geri kalanında işe yaramaz hale getirir. Kaçak tespit sıvısı soğutucu akışkan kaçaklarını test etmek için kullanılabilir. Bir sızıntı, çözeltinin altında kabarcıklar oluşmasına neden olacaktır.
Bu yöntemi kullanmadan önce sistemin vakum altında olmamasına dikkat edilmelidir, zira sıvı sisteme çekilerek olumsuz sonuçlar doğurabilir. Sızıntı tespit sıvısı donma noktasının altında çalışan emme hatlarında etkisizdir. Kaçak tespit spreyi aerosol kutularda veya manuel pompalı püskürtme tabancalarında yaygın olarak bulunur. Tüm soğutucu akışkanlar için uygundur. Helyum veya hidrojen gibi eser gazlar, yeni sistemlerde veya sızıntının başka bir yöntemle bulunamadığı uygulamalarda sızıntı testi yöntemi olarak nitrojenle birlikte kullanılır. Helyum ve hidrojenin her ikisi de çok küçük moleküllere sahiptir ve bu nedenle nispeten düşük basınçlarda kolayca sızıntı yaparlar. İz gazı uygun bir elektronik dedektör kullanılarak tespit edilir.
Kaçak dedektörü bakımı
İş için uygun kaçak dedektörünü seçtikten sonra, ekipmanın çalıştığından emin olmak önemlidir. Elektronik kaçak dedektörlerinin çoğunun düzenli kalibrasyona ve korona deşarjına ihtiyacı vardır. Isıtmalı diyot tipleri, düzenli aralıklarla sensör değişiklikleri gerektirir. Üreticinin talimatlarını dikkate alınız. Dedektörün çalıştığını kontrol etmek için yanında soğutucu akışkan tüpünün vanasını açmayınız! Kalibre edilmiş referans sızıntı değerleri mevcuttur, böylece kaçak dedektörünün gerekli hassasiyete sahip olup olmadığını kontrol edebilirsiniz.
Kaçak Tespit Tekniği
Doğru kaçak dedektörüne sahip olmak ve kullanma tekniğine hâkim olmak, bir sızıntıyı bulmak ve bulamamak konusunda oldukça belirleyicidir. Aşağıda, özellikle elektronik kaçak dedektörleri kullanılırken başarılı sızıntı tespiti için ana unsurlar ele alınmaktadır. Aşağıdaki hususlar öncelik sırasına göre incelenmemişlerdir.
- Görsel kaçak tespitini önemseyin. Yağ izleri arayın.
- İş için doğru kaçak dedektörüne sahip olduğunuzdan ve doğru şekilde kalibre edilmiş bir dedektör kullandığınızdan emin olunuz.
- Elektronik dedektör algılama ucunu test edilen alanın üzerinde yavaşça hareket ettirin.
- Bir kaçak olduğunu düşünüyorsanız, sıfırlanana kadar alanın üzerinde ileri geri hareket ettirin. Dedektörü şüpheli alan üzerinde sabit tutarsanız kaçağı kaçırabilirsiniz.
- Soğutucu akışkanlar havadan daha ağırdır, bu nedenle her zaman soğuk oda veya kabin zeminini süpürün ve zeminde su ya da yağa dikkat edin!
- Sadece elektronik dedektörlere güvenmeyin. Kaçak dedektörünüz bir sızıntı gösterdiyse, saptamak için kaçak tespit sıvısı gibi farklı metotlar kullanın. Doğru sonuca ulaşmada hiçbiri en iyisi değildir!
Kaynak: Soğutma Sanayi ve İş İnsanları Derneği (SOSİAD) Yayın Kurulu üyesi Dr. Kadir İsa
