TS 825 Isı Yalıtım Kuralları Standardının 2024 yılında güncellenmesiyle birlikte ısı yalıtım hesaplarının kapsamı ve kullanılan hesap yaklaşımı önemli ölçüde genişledi. U değerleri, yapı elemanlarının ısıl geçirgenliği ve yalıtım kalınlıkları gibi temel konuları daha önce ayrıntılı olarak ele aldık.
Bu yazıda ise bu konuları tekrar etmek yerine, TS 825 hesabında sonuçları etkileyen ancak uygulamada daha az üzerinde durulan bazı hesap adımlarına odaklanacağız.
Özellikle;
- toprak temaslı yapı elemanlarının hesabı,
- kullanılmayan çatı arası ve şartlandırılmayan hacimler,
- havalandırma,
- iç ortam bağıl nemi,
- ısıtma ve soğutma hesabının ayrı yürütülmesi,
- güneş kazançları ve gölgeleme,
- farklı sıcaklıklara sahip zonlar
konularını ele alacağız.
TS 825:2024 online ısı yalıtım hesap programını kullanarak hesabınızı doğrudan yapabilirsiniz.
1. TS 825 yalnızca bir U değeri kontrolü değildir
TS 825:2024’te bina veya bina zonlarının ısıtma ve soğutma enerji ihtiyaçları aylık enerji dengesi yöntemiyle hesaplanmaktadır.
Standart, TS EN ISO 52016-1’de tanımlanan aylık hesaplama yöntemini esas almaktadır. Hesap dönemi bir yıldır ve ısıtma ile soğutma ihtiyaçları her ay için ayrı hesaplanır. Kullanım koşulları ve bazı parametreler ısıtma ve soğutma durumunda farklı olabileceğinden, aynı ay için ısıtma ve soğutma hesapları birbirinden bağımsız olarak yapılır.
Dolayısıyla hesap yalnızca:
U değeri → ısı kaybı
şeklinde ilerlemez.
İletim, havalandırma, güneş kazançları, iç kazançlar, ısıl kapasite ve yapı elemanlarının özellikleri birlikte değerlendirilerek aylık net enerji ihtiyacı belirlenir.
2. Toprak temaslı yapı elemanları neden farklı hesaplanır?
TS 825’in önemli özelliklerinden biri, toprakla ısıl temas halinde bulunan yapı elemanlarını dış hava ile temas eden yapı elemanlarından ayrı değerlendirmesidir.
Standartta toprak temaslı elemanlar;
- toprağa basan döşemeler,
- yükseltilmiş döşemeler,
- toprakla temas eden duvarlar,
- bodrum katlar
gibi farklı durumları kapsayan özel hesap yöntemleriyle ele alınmaktadır.
Örneğin toprak temaslı bir döşemenin ısıl geçirgenliği belirlenirken yalnızca katmanların klasik R = d/λ hesabı yeterli değildir. Döşeme alanı, çevresi, karakteristik ölçüsü, eşdeğer kalınlığı ve toprağın ısıl iletkenliği gibi parametreler de hesaplamaya girer.
TS 825 örnek hesabında toprağa basan döşeme için karakteristik ölçü B, eşdeğer kalınlık df ve bunlara bağlı olarak Ufg;sog hesaplanmaktadır.
Standart ayrıca toprak temaslı elemanların yıllık ortalama sıcaklık farkına dayanan ayrı bir ısı transfer katsayısıyla değerlendirilmesini tanımlar. Eşitlik 19 ve 20’de Hgr;an;ztc;m, toprak temaslı döşemeler, yükseltilmiş döşemeler ve bodrum katlar dahil olmak üzere toprakla ısıl temas halindeki yapı elemanları için kullanılmaktadır.
Bu nedenle toprakla temas eden bir döşemeyi veya bodrum duvarını normal dış duvar gibi değerlendirmek doğru bir yaklaşım değildir.
tesisat.org/online/yalitim.html TS 825 hesabında da toprak temaslı döşeme, toprak temaslı duvar ve farklı bodrum durumları ayrı hesap seçenekleri olarak ele alınmaktadır.
3. Isıtılan, ısıtılmayan ve kısmen ısıtılan bodrum aynı değildir
Toprak temaslı yapılarda bir diğer önemli konu bodrumun durumudur.
Bir bodrum;
- ısıtılan,
- ısıtılmayan,
- kısmen ısıtılan
olabilir.
Bu durum yapı elemanlarının zon ile ve diğer hacimlerle olan ısıl ilişkisini değiştirir.
Dolayısıyla özellikle bodrumlu yapılarda yalnızca “döşeme alanı” ve “U değeri” üzerinden ilerlemek yerine, yapı elemanının hangi hacimle temas ettiğinin belirlenmesi gerekir.
Bu ayrım TS 825’in toprak temaslı yapı elemanları ve şartlandırılan/şartlandırılmayan zon yaklaşımıyla doğrudan ilişkilidir.
4. Kullanılmayan çatı arası da hesapta önemlidir
Kullanılmayan çatı arasının varlığı, çatı döşemesinin doğrudan dış hava ile temas ettiği anlamına gelmez.
TS 825’in kendi örnek hesabında da kullanılmayan çatı boşluğu ayrıca tanımlanmakta ve çatı döşemesi üzerinden gerçekleşen ısı transferi için düzeltme faktörü b hesaplanmaktadır.
Örnekte;
- kullanılmayan çatı boşluğunun hacmi belirlenmekte,
- çatı boşluğu ile dış ortam arasındaki havalandırma dikkate alınmakta,
- şartlandırılmayan hacim ile dış ortam arasındaki Hve hesaplanmakta,
- ardından düzeltme faktörü b elde edilmektedir.
Bu nedenle “çatı var → doğrudan dış ortam” şeklinde basitleştirme her durumda uygun değildir.
tesisat.org/online hesabında kullanılmayan çatı arası ayrıca tanımlanabilmekte ve ilgili düzeltme hesabı buna göre yürütülmektedir.
5. Havalandırma ısı kaybının önemli bir parçasıdır
Binanın enerji ihtiyacında yalnızca yapı elemanlarından gerçekleşen iletim dikkate alınmaz.
Havalandırma yoluyla gerçekleşen ısı transferi de hesaplamaya dahil edilir.
TS 825’in örnek hesabında şartlandırılan hacim için hava değişim sayısı nh kullanılarak hava akış miktarı belirlenmekte ve havalandırma ile gerçekleşen ısı transfer katsayısı hesaplanmaktadır.
Ayrıca şartlandırılmayan çatı boşluğu gibi hacimlerde de havalandırma ile dış ortam arasındaki hava akışı ayrıca hesaplanabilmektedir. TS 825 örneğinde bu amaçla Çizelge 4’ten hava değişim sayısı alınarak Hve;ue hesaplanmaktadır.
Bu nedenle mekanik havalandırma veya havalandırma koşullarının hesaba nasıl dahil edildiği, toplam enerji ihtiyacını etkileyen önemli parametrelerden biridir.
6. İç ortam bağıl nemi yalnızca yoğuşma raporu için değildir
TS 825’te yoğuşma tahkiki, yapı elemanındaki sıcaklık ve su buharı basıncı dağılımının değerlendirilmesine dayanır.
Standart Ek F kapsamında bağıl nem sınıfları ve özel iç ortam koşulları tanımlanmıştır.
Özellikle özel nem koşullarına sahip yapılarda standart, genel kabullerin kullanılmamasını ve yapıya uygun olarak belirlenen tasarım değerlerinin kullanılmasını ister.
TS 825 Ek F.2.3’te yüzme havuzları, tekstil fabrikalarının imalat bölümleri gibi özel şartlar gerektiren yapılara açıkça örnek verilmekte ve bu tür yapılarda yapıya uygun tasarım değerlerinin kullanılması gerektiği belirtilmektedir.
Bu nedenle bağıl nem bilgisi, yapı elemanının yoğuşma davranışının değerlendirilmesinde önemli bir girdidir.
tesisat.org/online hesabında standartta tanımlanan koşulların yanında, özel koşullara sahip projelerde kullanılabilecek tasarım bağıl nem değerlerinin girilebilmesine yönelik seçenekler de bulunmaktadır.
7. Isıtma ve soğutma hesabı birbirinden farklıdır
TS 825:2024 yalnızca kış şartlarını değerlendiren bir hesap yöntemi değildir.
Standartta:
Yıllık net ısıtma enerjisi ihtiyacı
ve
Yıllık net soğutma enerjisi ihtiyacı
ayrı olarak hesaplanır.
Aynı ay içinde hem ısıtma hem de soğutma ihtiyacı oluşabileceğinden, standart bu iki hesabın farklı temsilî koşullarla ayrı ayrı yapılmasını öngörmektedir. Havalandırma, ısı geri kazanımı ve güneş koruması gibi bazı parametreler de ısıtma ve soğutma hesabında farklı değerlere sahip olabilir.
Bu nedenle bir binanın yalnızca kış aylarındaki ısı kaybına bakılarak enerji performansı hakkında tam bir değerlendirme yapılması mümkün değildir.
8. Soğutmanın sürekli veya aralıklı kullanılması
TS 825 hesabında aralıklı soğutma için azaltma yaklaşımı bulunurken, TS EN ISO 52016-1 bu durumu haftalık kullanım düzenine bağlı olarak daha ayrıntılı şekilde ele almaktadır.
Sürekli soğutma durumunda azaltma katsayısı: aC;red = 1,00 olarak alınırken, aralıklı soğutma durumunda TS 825’te tanımlanan azaltma yaklaşımı uygulanır.
Bunun yanında TS EN ISO 52016-1, aralıklı soğutmanın haftalık kullanım düzenine göre daha ayrıntılı olarak modellenmesine olanak verir. Bu yöntemde soğutmanın haftalık olarak azaltıldığı veya kapatıldığı süre dikkate alınarak aC;red katsayısı hesaplanabilir.
tesisat.org/online hesabında bu nedenle aralıklı soğutma seçildiğinde haftalık kapatma/azaltma süresi ayrıca girilebilmekte ve ISO 52016-1’deki yönteme göre azaltma katsayısı hesaplanmaktadır. Örneğin 48 saatlik haftalık kapatma süresinde hesaplanan katsayı yaklaşık aC;red = 0,80 olmaktadır.
9. Güneş kazançları ve gölgeleme
Güneş kazançları özellikle soğutma enerji ihtiyacının belirlenmesinde önemli bir parametredir.
TS 825’te saydam elemanların güneş kazançları; pencerenin yönü, eğimi, camın güneş enerjisi geçirgenliği ve ilgili gölgeleme parametreleri kullanılarak değerlendirilir. Standardın sembol listesinde Fsh;obst;wi pencere gölgeleme faktörü de tanımlanmaktadır.
Burada TS 825 ile TS EN ISO 52016-1 arasındaki kapsam ayrımına dikkat etmek gerekir.
TS 825 kendi hesap yaklaşımı içerisinde pencere gölgelemesini tanımlarken, TS EN ISO 52016-1 daha ayrıntılı geometrik gölgeleme hesaplarının kullanılabildiği daha genel bir yöntem sunmaktadır.
Bu nedenle TS 825 hesabı ile ISO 52016-1’in tüm geometrik gölgeleme yöntemlerini birbirinin aynısı kabul etmek doğru değildir.
tesisat.org/online hesabında esas alınan yöntem, TS 825’in ilgili hesap yaklaşımıdır.
10. Farklı iç sıcaklıklara sahip bölümler: zon yaklaşımı
TS 825 hesap yaklaşımında bina veya bina bölümleri, iç ortam koşullarına bağlı olarak ayrı ısıtma ve soğutma bölgeleri şeklinde değerlendirilebilir.
Ancak binanın farklı bölümlerinde iç ortam sıcaklıkları arasında 4 K’den fazla fark bulunuyorsa farklı ısıtma ve soğutma bölgelerinin sınırlarının belirlenmesi gerekir.
Standartta “tek hacimli bina” ve “birden fazla hacimli bina” tanımları da bu ayrımı açıkça ortaya koymaktadır.
Bu konu, ISO 52016-1’in çok bölgeli hesap yaklaşımıyla birlikte değerlendirildiğinde daha ayrıntılı hale gelir. Dolayısıyla TS 825’in zon yaklaşımı ile ISO 52016-1’deki gelişmiş çok bölgeli modelin aynı şey olmadığı dikkate alınmalıdır.
tesisat.org/online’da mevcut TS 825 Isı Yalıtım Hesabı tek zonlu yapı üzerinden çalışmakta olup, çoklu zon yaklaşımı ayrı bir hesap konusu olarak değerlendirilmektedir.
11. Bütün bu hesapların amacı nedir?
Buradaki amaç hesap ekranına mümkün olduğunca fazla veri eklemek değildir.
Amaç, girilen her bilginin hesap içerisinde fiziksel bir karşılığının olmasıdır.
Örneğin:
| Parametre | Hesap üzerindeki etkisi |
| Yapı elemanının toprakla teması | Toprak kaynaklı ısı transferi |
| Bodrumun durumu | Şartlandırılan/şartlandırılmayan hacim ilişkisi |
| Kullanılmayan çatı arası | Düzeltme faktörü ve havalandırma |
| Havalandırma | Havalandırma yoluyla ısı transferi |
| İç ortam bağıl nemi | Yoğuşma ve buharlaşma tahkiki |
| Soğutma koşulları | Yıllık net soğutma enerji ihtiyacı |
| Pencere yönü | Güneş kazancı |
| Gölgeleme | Güneş kazancının azaltılması |
| Zon sıcaklıkları | Isıtma/soğutma bölgelerinin belirlenmesi |
Dolayısıyla hesapta görünen her ek parametre, binanın farklı bir fiziksel davranışını temsil eder.
Sonuç
TS 825:2024 ile birlikte ısı yalıtım hesabını yalnızca “duvarın U değeri kaç?” sorusundan ibaret değerlendirmek yeterli değildir.
Bina enerji performansının belirlenmesinde;
- yapı elemanlarının ısıl özellikleri,
- toprakla temas durumu,
- şartlandırılan ve şartlandırılmayan hacimler,
- kullanılmayan çatı araları,
- havalandırma,
- iç ortam koşulları,
- bağıl nem,
- güneş kazançları,
- gölgeleme,
- ısıtma ve soğutma koşulları
- ve gerektiğinde farklı termal zonlar
birlikte değerlendirilir.
TS 825:2024 online ısı yalıtım hesap programını kullanarak hesabınızı doğrudan yapabilirsiniz.
TS 825 Isı Yalıtım Hesabı’nın geliştirilmesinde bu nedenle yalnızca temel U değeri ve ısı kaybı hesapları değil, TS 825:2024’ün aylık enerji dengesi ve yoğuşma tahkiki kapsamında tanımladığı farklı yapı ve kullanım koşullarının da hesaplanabilmesi hedeflenmiştir. Mevcut hesap motorunda toprak temaslı döşeme ve farklı bodrum durumları gibi yapı koşulları ayrıca modellenmektedir.
Not: Bu yazı, TS 825’in temel hesap yöntemlerini baştan anlatmak yerine, uygulamada hesap sonucunu etkileyebilen belirli parametreleri açıklamak amacıyla hazırlanmıştır. U değerleri, yalıtım kalınlıkları, enerji limitleri ve TS 825:2008–2024 karşılaştırmasıyla ilgili ayrıntılar için Tesisat.org’da yayımlanan diğer TS 825 içeriklerine bakılabilir.
